Zeeuws Concertkoor – Martin Ruppert

Optredens van het Zeeuws Concertkoor zijn de laatste jaren een geweldige belevenis. Niet in de laatste plaats door de invloed van voorzitter Martin Ruppert die zo zijn ideeën heeft over hoe een koor aansprekend blijft voor publiek én leden. “Met ‘hoor ons eens mooi zingen’, red je het niet. Optredens moeten een belevenis zijn.”

Een vereniging leiden is heel wat anders dan het leiden van een grote organisatie. Daar kwam Martin Ruppert (74) al snel achter, toen hij in 2012 secretaris werd van het Zeeuws Concertkoor (een initiatief van de Vlissingse Oratorium Vereniging). In 2020 werd hij voorzitter. “Bij een bedrijf heb je een organisatie waar je op kunt bouwen. Bij een koor ontbreekt dat ten enenmale. Je kunt je mensen niet uitzoeken, je hebt geen beroepskrachten voor coördineren en uitvoeren.” “In plaats daarvan werk je met zo’n 80 vrijwilligers die vooral lid zijn om te zingen. Ze zingen met hun mond, maar ze stemmen met hun voeten. Ofwel: ze komen en gaan wanneer het ze belieft.”

Besturen is serieuze aangelegenheid

ZCK had lange tijd een bestuur met 9 personen. “Gezelligheid speelde een belangrijke rol. Maar wat mij betreft liever na afloop: Eerst beleid en beheer goed op poten zetten, en natuurlijk ook uitvoeren.” Dat aantal werd daarom teruggebracht tot 5, met een goede verdeling van taken. “Op dit moment hebben we een uitstekende penningmeester, een secretaris die zich flink aan het inwerken is, en een bibliothecaris die al 24 jaar voor partituren zorgt, ook die voor het orkest.” Daarnaast kan het bestuur rekenen op medewerking en inzet van veel koorleden bij de verdere uitvoering. “Actief meedoen maakt een koor extra leuk: je leert veel mensen kennen en zingen met elkaar geeft een hechte band. Het koor biedt een enorme sociale context. En ook naar buiten toe leer je heel veel mensen kennen.”

Sfeer moet goed zijn

“Voor het goed functioneren van een koor moet de sfeer goed zijn, met een goede cohesie tussen koor en bestuur.” Voor de voorzitter is dat een belangrijk gegeven. “We steken veel tijd en energie in communicatie met de leden. Bijvoorbeeld iedere 2 à 3 weken een uitgebreide nieuwsbrief. En we hebben in de corona-periode veel gezoomd.”

Ter gelegenheid van 75 jaar ZCK heeft de vereniging een kaart laten maken die ieder lid op zijn verjaardag krijgt toegestuurd, met de tekst:
‘Namens alle koorleden feliciteren we je met jouw verjaardag. Met jou in ons midden gaan we weer prachtige concerten geven.’ Wat nog maar eens benadrukt dat voor ZCK ieder lid belangrijk is.

65-plus heeft hele zangcarrière voor de boeg

Bij het Zeeuws Concertkoor is nu 60% van de leden 65+. Over vijf jaar is dat 80%. Dat is voor de voorzitter een gegeven. “In plaats van de alom gehoorde riedel dat we moeten verjongen, moet je gewoon erkennen dat de 65-plussers de dragende kracht onder je koor zijn.” “In plaats van allerlei negatieve aspecten van de zingende oudere te benadrukken, moeten we juist in deze heel grote groep extra investeren. Het ouder worden moeten we niet op zijn beloop laten. We moeten ze fris en fruitig houden! 65-plussers hebben nog een hele zangcarrière voor de boeg. Geef daar support aan.”

“Organiseer het zo dat het ook voor nieuwe 65-plussers aantrekkelijk wordt om bij je koor te komen zingen. Begin een laagdrempelige activiteit gericht op conditie en stemvorming, met het fijn zingen van bekend repertoire en – als extra – aandacht voor de moeilijke passages uit het komende concertrepertoire.” Wij willen dat Pim’s Masterclass gaan noemen, naar onze in Zeeland bekende dirigent Pim Overduin.

Naar een ander repetitie-systeem

“Al je energie richten op het werven van jonge zangers levert weinig of niets op”, ervaart de voorzitter. “Jonge mensen hebben veelal een overvolle werk-, gezins- en vrijetijd-agenda. Jonge mensen zijn veel prestatiegerichter. En àls ze willen zingen, willen ze met hun schaarse tijd ook het maximale uit de wekelijkse koorrepetities halen. Die wekelijkse verplichting wordt echter een last als het door hen ervaren rendement te laag is.” “Zie daar het dilemma waar je als bestuur samen met je dirigent voor staat. Het zijn – als je het uitvergroot – tegengestelde belangen.

De oudere garde leert en repeteert in een heel ander tempo en heeft een ander gevoel van urgentie. Dat roept de vraag op of we niet het hele systeem van vaste maandagavond-repetities moeten omgooien.” “Vandaar het idee van Pim’s Masterclass plus voortaan om de 14 dagen de koorrepetitie, met in de laatste weken voor een concert iedere week.” “In de eerste reacties op dit plan, hebben we al gemerkt aan een heilig huisje te komen. Maar ja, is het koor er voor de vereniging, of de vereniging voor het koor?” “Het makkelijkste antwoord is vaak de middenweg, maar daar kan het bestuur geen kostbare producties op plannen.”

Een hartstikke fijne middag

Natuurlijk heeft het Zeeuws Concertkoor wel aandacht voor jeugd en jongeren. In 2017 en 2019 gaf het de kerstmatinee ‘Bachje vol met stro’ in samenwerking met de Zeeuwse Muziekschool. Er was een orkest waarvan de trompettisten zoek waren, er was een soort verteller, die door de kinderen geholpen moest worden. Met een paar jonge, talentvolle Zeeuwse solisten zong het koor stukjes uit het Weihnachtsoratorium van Bach. En natuurlijk kon iedereen meezingen. “Naar de vier voorstellingen kwamen in totaal meer dan 1.000 kinderen, inclusief hun opa’s en oma’s en ouders. De entreekaartjes kostten geen klap. Het was voor jong en oud en voor koor en orkest gewoon heel fijn, het was genieten. En dat blijft dan toch in het hoofd van iedereen zitten.”

Vissen in dezelfde vijver

Tweejaarlijks doet het ZCK mee aan Middelburg Volkoren, met 180 andere koren. “Wij treden er graag op en delen dan flyers uit, maar veel levert dat niet op. Oké, een enkele keer een nieuw lid, maar Zeeland is maar klein en we vissen met heel veel andere koren in dezelfde vijver.”

Concerten die er toe doen

In 2015 besloot ZCK unaniem het roer om te gooien. “Het imago van een ‘stijf zingend koor’ wilden we eraf hebben. We merkten ook dat de naam oratoriumvereniging of oratoriumkoor veel mensen niets zegt. Die naam werkt vervreemdend en komt over als elitair.” Vroeger was dat anders. “De Vlissingse Oratorium Vereniging werd in 1946 opgericht. Onze founding fathers and mothers hebben fantastisch werk afgeleverd: jaar in jaar uit een cyclus gedraaid met daarin het ene jaar Bach’s Weihnachtsoratorium en het andere Handel’s Messiah. Aan die cyclus werd nog de Matthäus-Passion toegevoegd, maar dan om de twee jaar.” “Wil je echter in onze sterk veranderde wereld concertpubliek aan je binden, dan zul je heel kritisch naar jezelf moeten kijken. Dat doen we met elkaar sinds 2015 en dat heeft ons tot dusverre geen windeieren gelegd.”

Zonder subsidie toch zwarte cijfers

Nota bene was 2015 ook het jaar dat ZCK van gemeente en provincie de aanzegging kreeg dat de structurele subsidie van ruim € 17.000 per jaar in 3 jaar tijd zou worden afgebouwd. “Toch hebben we tot en met 2020 jaarrekeningen met zwarte cijfers kunnen schrijven!” Ruppert is er des te meer van doordrongen dat het anders moet en dat het ook anders kan. “Met alleen maar optredens van ‘Hoor ons eens mooi zingen’, zijn we er over tien jaar niet meer. We moeten aansprekende dingen blijven doen, met concerten die er toe doen. Concerten waarvan mensen zeggen ‘Bij zo’n koor wil ik ook zingen. Daar gebeurt wat met je’. Maar ook: ‘Heb je dat optreden van het Zeeuws Concertkoor gezien? Ik kijk uit naar hun volgende concert.’

Nieuwe spirit

De nieuwe spirit zat er in 2016 al meteen in bij de uitvoering van de Elias van Mendelssohn: dramatische momenten werden versterkt, op meerdere plateaus werd gespeeld en gezongen en er was een uitgekiend belichtingsplan. Ook een grote wens van de voorzitter kon gehonoreerd worden: boven het podium gekoppelde screens waarop tegen een wisselende achtergrond met werk van Marc Chagall de tekst van de Elias liep. “Zonde als het publiek constant in het tekstboekje moet zitten kijken. Het mist dan heel veel van de handeling en de muziek. Het licht boven het publiek hebben we gewoon uitgedaan.”

Bezoekers moeten verrast worden

‘Mensen moeten verrast worden’, is bij het Zeeuws Concertkoor het uitgangspunt. In ieder concert moeten momenten zitten die diepe indruk achterlaten, vaak als versterking van de muziek. In Die Schöpfung van Haydn, die ZCK in 2018 opvoerde, werd bijvoorbeeld in het podium een perspexplaat geplaatst, met daaronder een enorme batterij lampen. Erboven kwamen vernevelingsdoppen. “Bij de start van het zingen van ‘es werde Licht’ ging de verneveling aan en bij ‘Und es ward Licht’ de lichtbak: bammm!!!: Een enorme zuil van fel licht stond midden in de Sint Jacobskerk. Geweldig!”

Het duet van Adam en Eva werd een echt liefdesduet, net zoals in de opera. “Is dat vreemd voor zo’n geromantiseerd bijbels werk? Haydn heeft zijn Schöpfung nooit geschreven voor de kerk. De eerste uitvoeringen waren in een paleis en daarna in de opera!”

‘The Armed Man’ als onvergetelijke happening

In 2017 was het helemaal raak, bij de uitvoering van de ‘The Armed Man’, mis voor de vrede, van Karl Jenkins, in combinatie met de ‘Chichester Psalms’ en ‘Make our garden grow’ van Leonard Bernstein. Dat werd een onvergetelijke happening dankzij een uitgekiende regie, gebruik van een mega screen en overdonderende effecten. Zo registreerde een camera vanuit de kerktoren de komst van het kinderkoor. Op het scherm zag je de kinderen door de straatjes rond de kerk trekken, van buiten drong hun gezang naar binnen. Bij de kerk werden ze opgewacht door de muezzin (oproeper tot gebed in de moskee) en de chazan (voorzanger in de synagoge).”

Hand in hand liepen zij, met prachtige religieuze gewaden aan, achter de kinderen en meezingend de kerk binnen. Daarna presenteerden zij zich met de kinderen op het podium voor orkest en koor. “Dat was nog maar het begin, maar onder de aanwezigen waren toen al de emoties voelbaar.”

Slag om de Schelde

In 2019 werd The Armed Man herhaald, ter herdenking van 75 jaar ‘Slag om de Schelde’. Dit keer als onderdeel van een groot vierkorenproject, met koren uit Sluis/Cadzand, Goes en Bergen op Zoom. Op 2 november was Vlissingen aan de beurt. Vanwege het grote aantal inschrijvingen besloot het bestuur er een tweede uitvoering aan toe te voegen, op 1 november: wel met een andere opzet, want weer een heel orkest inhuren was onbetaalbaar. Beide uitvoeringen kenden weer overdonderende effecten en emotionele momenten. Zoals het gedicht ‘Now the guns have stopped’ dat door de sopraan gezongen wordt. Op een oorlogsbegraafplaats fotografeerde Ruppert het graf van een gesneuvelde Engelse soldaat met de datum 2 november 1944. Tijdens de voordracht kwam de bosrand van het kerkhof onscherp in beeld, om heel geleidelijk terug te zoomen naar de scherp in beeld komende grafsteen, tegelijk met de laatste woorden van de sopraan: …’and in your grave. Alone’.

“Het was zo emotioneel dat de sopraan de eerste keer de laatste zin niet haalde. Bij het uitfaden van het beeld was er absolute stilte.” 

En vlak voor het einde van The Armed Man, waar het koor ‘ring, ring, ring’ (the bells of freedom) zingt, kwam op het grote screen rechtstreeks de klokkenkamer in de kerktoren in beeld: en toen …, toen kwamen alle drie de grote klokken geleidelijk op gang, eerst nog zonder geluid te maken. Het publiek vroeg zich af wat daar nou ging gebeuren, maar precies op het moment dat ‘ring, ring, ring’ werd ingezet, begon de eerste klok echt te beieren, en volgden ook de andere. “Samen met het ‘ring, ring, ring’ van het koor denderden de klokken door en brachten zo in een stormachtige novemberavond de boodschap van vrede aan de stad Vlissingen: een prachtige ervaring!” De stilte is terug als de slot-psalm van Jenkins wordt ingezet – die a cappela moet worden gezongen – met op het screen via de camera op de kerktoren in één beweging live beelden van Vlissingen en de scheepvaart op de Westerschelde. Een stad in vrede. “Voordat het publiek kon applaudisseren moesten vele emoties worden weggeslikt.”

Veel werk, maar ook veel goodwill

“Met zo’n productie als The Armed Man ben je jaren bezig”, vertelt voorzitter Ruppert. “De Rabo-bank Walcheren heeft ons daarin gesponsord met een mooi bedrag en ook nog eens 250 kaarten op voorhand afgenomen. Het heeft ons veel opgeleverd: media-aandacht, subsidies van grote fondsen, ook andere sponsors, en heel veel goodwill. Maar daar werk je je wel een rotje voor.”

Projecten geven geweldig gevoel

In 2015 is het ZeeuwsConcertkoor ook aan een tweede traject begonnen: projecten, waar iedereen zich voor kan inschrijven en waarvoor iedereen – ook de eigen koorleden – een substantiële bijdrage betalen. De repetities vinden plaats op van tevoren vastgelegde zaterdagochtenden. Tot dusverre heeft het koor drie projecten gedaan: tweemaal de Matthäus-Passion en één keer The Armed Man. De voorzitter: “Het geeft een unieke kans aan vele zangers in de regio om deze werken te leren kennen en te zingen.” “Als op zaterdagochtend de aula van de school waar we repeteren volstroomt met tussen de 120 en 150 zangers, geeft dat een geweldig gevoel. Zangers van heel veel andere koren die elkaar hier ontmoeten. Ook mensen die helemaal niet in een koor willen of kunnen zingen, maar hier de kans krijgen.” “Deelnemers aan een project zijn prestatiegericht. In 7 zaterdagochtenden de Matthäus-Passion instuderen. Het kan.” “Na zo’n welbestede zaterdagochtend zie je mensen al glunderend naar huis gaan. Voor eenderde van de mensen was het de eerste keer.”

Verdi – Requiem van start

Inmiddels wordt gewerkt aan het project Verdi – Requiem, de opera-achtige requiemmis van Verdi. “Een immens werk, voor groot koor en orkest.” Een maand geleden begon de werving van 150 zangers. Inmiddels hebben zich bijna 100 projectzangers gemeld. Het orkest is vastgelegd. Brassband en bewegingstheater hebben hun medewerking toegezegd. “Om quitte te draaien moeten we minimaal 700 eigenlijk te dure kaartjes verkopen. Onze vaste concertlocatie, de Sint Jacobskerk is daar te klein voor, dus zijn we bezig met een accommodatie waarin we makkelijk 800 tot 1.000 plaatsen kunnen realiseren, met dan weer een gunstig effect op de entreeprijs.” Voor Verdi – Requiem staan 14 zaterdagochtendrepetities gepland, te beginnen in november 2021. Uitvoering in november 2022.

Project makkelijker in te plannen

Voor 2023 staat weer de Matthäus-Passion als project op de rol. En in 2024 komt The Armed Man terug, ter gelegenheid van 80 jaar Slag om de Schelde / 80 jaar Vrijheid. Ook als project, met slechts vijf zaterdagochtendrepetities. “Projecten moeten quitte draaien. Bij de Matthäus-Passion is dat zonder een cent subsidie al twee keer gelukt. Dat komt mede omdat alle zangers een flinke bijdrage betalen, en natuurlijk omdat de entreekaarten de deur uitvliegen.” “Meezingen in een project is makkelijker in iemands drukke weekagenda in te plannen. Je weet hoeveel tijd het kost en wat er iedere keer van je verwacht wordt.”

Koordag als start nieuwe seizoen

Voor dit jaar – het 75-jarig jubileumjaar van het Zeeuws Concertkoor – was een scala aan optredens voorbereid. Helaas kon het door Corona allemaal niet doorgaan. Na de zomervakantie rekent Ruppert er echter wel op dat er een koordag voor de leden kan worden gehouden, waarin flink gewerkt wordt aan de conditie van lijf en stem en waar het concertrepertoire weer wordt opgepikt. Met hopelijk dit najaar dan toch het jubileumconcert. Dat wordt het grote Rutter-concert, op 11 december: 75th birthday John Rutter en 75 jaar Vlissingse Oratorium Vereniging. Met als bijzondere gast de koorschool van de kathedrale Sint Bavo uit Haarlem.

De voorzitter ziet het helemaal zitten. “John Rutter heeft zijn medewerking toegezegd. Wij zullen er in slagen veel bezoekers te trekken die Rutter nog niet kennen. En als het begint, zitten mensen op het puntje van hun stoel. Prachtige muziek. Dat kan ik je beloven.“